Apstrakt: Oslanjajući se na Levinasa, autor pokušava da pitanje bivstvovanja i odgovornosti, kao odnosa ontologije i etike, razmotri iz perspektive jednog meta stava koji bi omogućio kritiku klasične zapadnoevropske ontološke tradicije koja ima naglašen kosmocentrički, antropocentrički i egocentrički karakter. Glavni cilj ovog rada jeste da ispita postoji li u zapadnoevropskom mišljenju mogućnost otvaranja za etiku odgovornosti preko savlađivanja ontologije bivstvovanja. Tačnije, pokazivanje kako u savremenoj zapadnoj filozofiji opada značenje i važenje klasičnog ontološkog načela kada se odvoji od ethosa same filosofije, i kako dolazi do jednog postepenog okreta od bezličnog bivstvovanja prema ontologiji ličnosti. Ta ontologija ličnosti se temelji u Drugom. Ona se povlači iz igre svesti koja odigrava i predstavlja bivstvo. Tako shvaćena ličnost, kako bi rekao Levinas, u sebi nosi položenu odgovornost, jer je u ličnosti prisutno ono beskonačno i transcendencija.

Ključne reči: bivstvovanje, odgovornost, ličnost, etika, ontologija, Drugi, kosmocentrizam, antropocentrizam.


Filosofska zgrada Zapada skoro je dovršena, ali ostaje pitanje šta je ugrađeno u temelj same građevine, odnosno, može li u vremenu simboličkog i stvarnog rušenja, filosofska građevina ostati netaknuta? Ostavimo li po strani razlike, radi sintetičkog obuhvatanja cjeline, onda filosofsku građevinu, eminentnu tvorevinu Zapada možemo odrediti pojmom bivstvovanja. Filosofija je na svom putu od Heraklita do Hajdegera istrajavala na bivstvovanju, mislila ga i izražavala, tvoreći nama prepoznatljivi jezik filosofije, specifični govor i pojmovnost u kojem mišljeno određuje mišljenje, a ono izrečeno dalje izricanje. Na taj način filosofija kruži oko zadatog principa bivstvovanja, gradeći mrežu i konstrukciju mišljenja koje nam kaže da je u osnovi logos, znanje i refleksija. Riječ je o istoriji oblika bivstvovanja, ili kako primjećuje Hajdeger, o povijesti zaborava bivstvovanja.

Bivstvo je tematizovano mišljenjem, tj. pitanjem Šta? Bivstvo je predstavljivo, a to znači i svijet je teorijski predstavljiv i da se može pojmovno i pomoću znanja izraziti. U širem značenju on je predstava. Korelat predstave je bivstvovanje. U bivstvovanju su pohranjene misaone predstave koje su doživjele odvajenje od osjećanja i svojevrsnu redukciju. To predstavljanje je različito. Na primjer, Aristotelovo misaono predstavljanje bivstva u pojmu supstancije gramatički je vezano za imenicu, supstantiv. Moderna filosofija uvodi nesupstancijalne strukture bivstva. Već Hegel formuliše taj zahtjev u Fenomenologiji duha, „...da se ono istinito shvati i izrazi ne samo kao supstancija nego isto tako i kao subjekt. Hajdeger takođe primjećuje da od Dekarta naovamo idea znači perceptio. Bivstvo postaje tekuće iskustvo svijesti. U savremenoj filosofiji predstavljivost se izvjesno stavlja po strani. Bivstvo se počinje shvatati izvan supstancijalnih formi kao polje pojavljivanja i osmišljavanja, tj. kao događaj. Posledica toga je početak razaranja supstancije i predstave kao modela mišljenja. Time se dovršava i dokrajčuje model idealističke filosofije u kojoj je subjekt postao plijen spoljašnjih determinacija. Riječ je o raskidu sa filosofijom sistema. Na to ukazuju različite struje savremene filosofije. Na to ukazuje i Hajdegerova fundamentalna ontologija kao hermenautika tu-bivstvovanja koja bivstvovanje interpretira pomoću transcendentalnog horizonta vremena. U tom kontekstu se bivstvo misli s obzirom na njegovu istinu, a ne samo s obzirom na prisutnost. Sa druge strane, na to upućuju i izvanfilosofsko iskustvo književnosti, muzike i slikarstva. Moderni roman i moderno slikarstvo otkrivaju da je imaginacija oslobođena od percepcije i predstavljanja objektivnog svijeta. Jer percepcija je već zahvat koji teži konceptualizaciji i pojmovnom obuhvatanju.

Na taj se način razaraju klasični pojmovi forme, stvarnosti, prirode koji su u stvari, koncepti klasične metafizike. Ovo rastakanje metafizike se odvija kroz prenošenje težišta sa supstancijalnih formi na relacione. U tom svjetlu, svijet se sve više misli kao ukupnost relacija.

Uvidom u istoriju zapadne duhovnosti uočava dvije esencijalne paradigme kojima se Zapad definiše: grčka i hrišćanska. Na redukovanoj grčkoj osnovi izrasta kontinent metafizike na kojem filosofi dramatično izgovaraju riječ-pojam „bivstvovanje“.

Ne treba zaboraviti da je intepretativni zahvat Zapada vremenom preobrazio izvorno antičko shvatanje filosofije koja je objedinjavala ethos i teoriju. Ovo je posvjedočeno u orfičkoj tradiciji, gnomičkoj mudrosti Talesa, etičkoj osjetljivosti Anaksimandera, kod Heraklita, Anaksagore, te u Platonovoj i Plotinovoj spoznaji dobra kao najvećoj nauci. Drevna grčka filosofija je u sebi nosila izvjesni asketski ethos i sebe određivala telosom uzdizanja duše. Ovaj ethos je u modernim interpretacijama zaboravljan i odbacivan u ime čiste teorije. Filosofija je postajala čista teorija bez ethosa, racionalnost bez duhovnosti koja nas priprema za bolji život. Ne smijemo zaboraviti da su grčki filosofi tragali prije za mudrošću pa su i samo znanje podređivali tom cilju. Ovaj grčki ethos je predigra judeohrišćanskog preobraženog ethosa i saznanja. Strah da se ne griješi je stavljen ispred mudrosti i to je postala osnova judeohrišćanske mudrosti. Cijela antika i patrističko sholastička filosofija pretpostavljaju etičku osnovu mudrosti i znanja. Naprosto filosofija nije bila moguća bez ethosa. Novi vijek je izvjesno problematizovao odnos ethosa i saznanja u korist apsolutizacije zahuktalog razuma i na njemu utemeljenih nauka. Uprkos tome još uvijek postoji novovjekovna filosofija koja čuva vezu ethosa i znanja bez koje filosofija ne može opstati. Dekart, Spinoza, Lajbnic i Kant su veliki filosofi jer su zadržali rečenu etiku koja omogućuje filosofiju kao odgovorno mišljenje. Oni nijesu etički gluvi i slijepi da bi svoju misao redukovali na puko rezonovanje.

Iz hrišćanstva odjekuje druga važna riječ Zapada „vrijeme.“ Traumatičan je susret ova dva esencijalna obrasca. Njega pored ostalih, genijalno, filosofski posvjedočuje M. Hajdeger u Bivstvovanju i vremenu. Bivstvovanje nije samo jedna riječ, jedan filosofski pojam, već osnova i ključ koji zapadnom načinu života i mišljenja daje specifično usmjerenje, logiku i smisao. Zapad je određen govorom metafizike i uokviren metafizičkim pojmovima. Taj govor kaže: metafizika je prva filosofija, bivstvovanje svemu daje osnov, taj osnov i realnost se različito određuje, ali u temelju ostaje isti.

Ontologijom bivstvovanja čovjek priznaje svoj traumatični položaj u svijetu određen logikom bivstvovanja. Ova logika je imperativna, prijeteća. U njoj se eksponira moć. Ona kaže „moći biti ili propasti u nebivstvo, u ništa.“ Ontologija bivstva i nebivstva je jedna ista ontologija. Na egzistencijalnom planu egzistiranje predpostavlja strah i smrt. Užas postojanja je određen prijetnjom koja dolazi od „ništa“, u konkretnom slučaju ta strepnja je izvor strahova od gladi, bolesti, bezporetka itd. U tom smislu zapadna kultura i civilizacija su esencijalno u znaku straha koji nameće logika bivstvovanja i primarni strah od smrti.

Bivstvovanje je potencirano strahom kao i njegova spoznaja koja se plaši da se ne izgubi, ne spozna i ne shvati traženo bivstvo. Utoliko ontologija bivstvovanja implicira gnoseologiju traženja smisla bivstva. Ovom krugu pripada i etika zasnovana na volji i moći da se postoji i da se djeluje prema „istini“ i „pravdi“ izvedenoj iz bivstvovanja. Etika koja je podređena bivstvovanju je etika moći, moglo bi se reći i etika bez etičnosti, jer u njenom podtekstu stoji borba, strah, prilagođavanje, tj težnja za savlađivanjem spoljašnjeg svijeta. To vladanje i savlađivanje je danas u velikoj mjeri i mnogim regijama postojanja, dovedeno do kraja. Svijet je postao opasno savladan, opasnost više ne dolazi od savladanog nego od savladavanja samog. Utoliko je naivno doslovno čitanje velikih riječi zapadne etike određene bivstvovanjem, tj. moći za postojanjem, a ne prvenstvom odnosa prema drugom, blizinom, ljubavlju i odgovornošću za Drugog. Zapadnjačka etika moći razdužena je od odgovornosti. Ona je kompleksno pitanje o Drugom redukovala na pojmove individualiteta, kolektiviteta, mase, publike. Zato materijalistička civilizacija Zapada ne može izbjeći borbu i rat kao modele djelovanja jer je svuda na djelu borba za postojanje, opstanak, borba za „biti“ u sjenci onog „ne-biti“. U ovako redukovanom svijetu borba i rat su kardinalne relacije prema Drugom lišene odgovornosti. Drugi je neprijatelj mog postojanja on se mora dovesti u red.

Radikalizujući ovo pitanje Emanuel Levinas traži da se raskine sa bivstvovanjem, da se odvoji od njega s onu stranu bivstvovanja. To odvajanje je bolno, ono počiva na vremenu, drugom velikom obrascu Zapada. Ovaj put je započet sa Hajdegerom i njegovim ukazivanjem da se bivstvovanje pokazuje u vremenu, da se u vremenu prezentuje, reprezentuje, izlaže, sabira i kristalizuje. Na ovom fonu Hajdeger vrši kritiku svake ontologije koja je zaboravila pitanje o smislu bivstvovanja i tako ostala slijepa za onog koji taj smisao traži. Tubivstvovanje može razumjeti smisao u horizontu vremena. Utoliko je u fenomenu vremena ukorijenjena problematika ontologije. Time se pokušava izbaviti subjekt, ličnost koja je postala plijen sinhronog razumijevanja koji pretpostavlja sistem i predominaciju objektivnog. Subjekt se konceptualizuje i zatvara u bivstvovanje, tj. u strukturne sisteme i sinhronizovane sheme. Očigledno da ovakvi sistemi ne vode približavanju i otvaranju za Drugoga i zajednicu. Oni šta više redukuju ličnost na bezlični metafizički pojam Ja, subjekta koji se zatvara u individualitet, u pojam ljudske prirode.

Strukture bivstvovanja povlašćuju teorijsko mišljenje koje spoznaje na način viđenja, predstavljanja, razumijevanja te pomoću svijesti koja je intencionalna. Sam Huserl kroz svoj teorijski zahvat demonstrira metodu redukcije svih sadržaja svijesti na prisustvo, tj, na predstavu. U filosofijama svijesti od Dekarta, Kanta, Fihtea, Hegela, Šelinga do Huserla bivstvo se sinhronizuje kroz egologiju prisustva i kroz jedinstvo transcendentalne apercepcije mislećeg Ja (Kant). Tako je postojanje svedeno na svijest i predstavu svijesti u kojoj se savlađuje dijahronija pomoću sinhronije. Svijest postavlja bivstvo da bi se istom povukla u anonimnost i tako omogućila njegovo postojanje i važenje. Snaga bivstva, moć njegove apstraktne formule, njegove objektivnosti, duguje ovom povlačenju, tj objektivizovanju svijesti.Prevladava značaj šta-pitanja nad ko-pitanjem. Onaj kome se bivstvo javlja pripada samom bivstvu.

Ovo svođenje na bivstvovanje, na predstavu i znanje, na poredak i logiku ima za posledicu prikrivanje lica Drugoga, tj, izvorne relacije koja se ne može tematizovati i prevesti u kategorije mišljenja. Postavlja se pitanje kako izaći iz naznačene logike svijesti, predstavljanja, bivstvovanja i znanja, koja čovjeka svodi na svijest koja se po nužnosti vezuje za objekt. Treba se zapitati ima li nešto starije od svijesti „O“, što joj prethodi ?

Postoji ličnost Drugoga čovjeka, koja obavezuje prije nego i što pomislim na okolni svijet ili čak i na sebe samog. Taj Drugi se ne može savladati znanjem, odnos prema njemu se ne može objasniti bivstvovanjem i smislom. Prema njemu se moramo otvoriti bez glume i tehnika predstavljanja (bez predstave) licem u lice kako kaže Levinas. To je pozicije jedne vrste etike odgovornosti za Drugog.

Sa tom odgovornošću smo od početka zaduženi, u njoj je kako uviđa Levinas, tajna društvenosti i ljubavi prema bližnjem, ljubav bez požude i interesa. Ta odgovornost prethodi bivstvovanju i prirodnom pravu na postojanje, prethodi identitetu Ja, prethodi svakom logičkom mišljenju. U zapadnoj filosofiji su prisutni ovi potencijali uporedo sa glavnim tokovima koji misle bivstvovanje. Tako je Huserl govorio o svijetu života, M. M. Ponti o filosofiji tijela, ukazujući da su svijest i bivstvo samo tipovi ponašanja. I drugi mislioci su osjećali da sve što se događa u čovjeku nije dato u znanju. Jer znanje se odnosi na objekte, teme i smisao koji je misliv. Mišljenje jeste zahvat, obuhvat, (Begriff) zaplena, zaposjedanje u tome se i korijeni svaka racionalnost.

Postoje resursi izvan racionalne svijesti, postoji nereflektovana svijest, prerefleksivna, ona je neizreciva, diskretna, pasivna svijest koja neće u znanje. Svi pobrojani resursi podrazumijevaju relacionost prema Drugom i ne mogu se podvesti pod jedan univerzalni i bezlični um. Taj um na koji se oslanja zapadno mišljenje je spoljašnji, zato on i može poprimiti različite eksterne modifikacije, ekonomske, političke, i druge. Koje od čovjeka čine što god hoće, zavisno od toga koji mu koncept bivstva nameću (liberalni, globalni, humanistički, post-humani).

Pitanje odgovornosti se situira u paralelnom procesu temporalnog rastakanja bivstvovanja. To konstituisanje je vezano za judeo-hrišćansko shvatanje vremena kao događaja i sredstva svete istorije. Riječ je o linearnom shvatanju vremena za razliku od ciklične prestave.Ne treba zaboraviti da iskra odgovornosti iskri već u grčkoj tragediji. Tragični junak odgovara pred sudbinom, kao uloga (ne i ličnost) koja mu je dodijeljena. On u sebi nosi, hibris, krivnju bez krivice, bunt i sukob, ogrešenje koje je demonski predodređeno, pravičnost o katarsis. Prihvatanje krivice i žrtvovanje čine religiju tragedije koja ističe neminovnost sudbine. Ali tragični junak je pokušaj da se izađe iz zatvorenog kruga prirodne religije, da se od uloge dođe do lica i ličnosti.

Hrišćanski shvaćeno vrijeme otvara vrata odgovornosti i vezuje je za slobodnu ličnost koja je odvezana od prirode i kosmocentrizma. U tom svjetlu vrijeme je osnova intrersubjektivne relacije ljudskih bića. Bog i čovjek su ličnosti iako je njihova suština različita. Uprkos toj razlici njihova ličnosna odredba ih čini sposobnim za odnos unutar kojeg se tek konstituiše odgovornost. Hrišćanstvo otvara vrata odgovornosti kada u središte postavlja Tvorca i su-tvoraca, odnosno istoriju kao novi prostor stvaranja. Hrišćanstvo otvara i oslobađa jedan novi pojam ličnosti i daje mu ontološku težinu. Grčko prosopon  i latinsko persona (uloga, maska) dobijaju ontološku puninu u  ipostasi (ličnosti). Ličnost ukazuje na neidentičnost sa svojom prirodom, njena suština nije u fisisu (prirodi) već u odnosu tj. u energiji. Njen prostor nije više topo-kosmos već istorija kao put slobode i stvaranja, rizični put spoljašnjeg napredovanja i unutrašnjeg usavršavanja.Odnos ovog spoljašnjeg napretka (nauka, tehnika, ekonomija, politika i sl.) mora imati unutrašnji korektiv iza kog permanentno zvoni pitanje: Da li je nekim stvaranjem ugroženo ljudsko središte, ličnost i Drugi? Eto to je pitanje odgovornosti.

Moderni čovjek, otrgnut od svoje niže prirode, lišen odgovornosti, može pasti u civilizacijsko ropstvo. Zato civilizacijski napredak mora biti praćen i duhovnim usavršavanjem čovjekove ličnosti. Utoliko je istorija opasni prostor čovjekove borbe za istinitost i autentičnost. Sve velike istorijske ličnosti su nosioci neke misije i vjere. Čovjekovo postajanje odgovornim, tj. istoričnim je suštinski vezano za traumatičnost njegovog postajanja ličnošću. Ta traumatičnost, to drhtanje, kako zapaža eria u komentaru Patočkinih stavova o istoriji je rezultat odnosa sa Drugim i Najvišim drugim, odnosno njihovog pogleda kojim smo prostrijeljeni iznutra. Taj strah „za“ i „zbog“ Drugoga nas čini odgovornim. Ne plašimo se za sebe, drhtimo zbog i pred Drugim s obzirom na ono „krajnje“.

Problem odgovornosti je vezan za vrijeme i Drugog. Još konkretnije on je srastao za eshatološku dimenziju vremena i istorije. Ova se dimenzija otvara pred jednostavnim pitanjem: „Šta će biti na kraju, u poslednjim vremenima?“ Ovo pitanje stoji naspram grčkog pitanja šta je ono prvo? Zbog toga su Grci ostajali unutar kosmologije i antropologije određene cikličnim i protološkim razumijevanjem vremena.Ovakvo razumijevanje ne daje mjesta stvaranju, temporalnosti i na njima zasnovanoj odgovornosti. Zbog toga je mimesis ključ antičkog načina života. Hrišćanstvo svojom ontoteologijom ličnosti otvara problem odgovornosti. Ono konstatuje: odgovorni smo jer preobražavamo i stvaramo svijet.Pošto je naša sposobnost da preobražavamo sve veća onda i nju treba da prati i povećana odgovornost. Jer, nijesmo samo odgovorni za sebe, već i za Drugoga i cijeli ljudski rod. Bez porasta odgovornosti, čovjekova moć bi mogla postati katastrofalna i apokaliptička mogućnost.

Tu leži smisao pitanja: Šta će biti naše poslednje? Pobjeda smrti ili propadanje? Apokaliptički strah proizilazi iz odgovornosti to je isti onaj strah pred Bogom. Utoliko se može tvrditi da odgovornost izrasta iz teologije i vjere, ulazi u etiku i širi se na cijeli prostor ljudskog postojanja. Eshatologija je zbog toga važna dimenzija istorije i vremena. Njen cilj nije da se ukine istorija i ljudska konačnost već da se oni dovedu u odnos sa beskonačnim. Zbog toga odgovornost nije samo jedna od tema saznanja i diskurzivne rasprave, odgovornost je istovremeno pitanje ličnog svjedočenja, ličnog odnosa prema Drugom i prema Najvišem drugom. Ona je stvar vjere i stvar ličnog odnosa prema apsolutnom. Tek iz tog odnosa proizilazi obaveza prema drugom.

Simona Vejl će primijetiti da ljudsko biće zato što ima vječnu sudbinu, mora imati poštovanje i obavezu prema Drugom. Jasno je da se samo na znanju ne može graditi odgovornost jer je priroda znanja vladalačka. Proboj prema odgovornosti treba ići preko znanjaznanja i preko vjere. Tako se može dospjeti do unutrašnje istorije odgovornosti. Tu istoriju ne pišu istoričari. Ona je više prisutna u nagoveštajima filosofa, teologa, mistika i umjetnika. Ova etika odgovornosti nas, kako uviđa Derida, stavlja u odnos prema smrti, ona je bdenje nad smrću i briga za smrt.Tačnije, način na koji sebe zadajemo smrt (kako je tumačimo) i na koji se način žrtvujemo za Drugoga određuje način preuzimanja odgovornosti.

Svetost i sveto su čuvari tog mističkog mjesta iz koga izvire odgovornost. Ako nam ništa nije sveto, onda smo izgubljeni i za odgovornost. Zato ličnost i zajednica moraju imati svoje svetinje. Na ovo mjesto eshatološke strepnje pred apokalipsom ukazuje i Hans Jonas da bi iz heuristike straha pred mogućnošću razaranja, izveo, eshatološki zasnovanu, etiku odgovornosti.Ta etika gleda u budućnost i rađa se iz tog pogleda. Ona predpostavlja svetost, eshaton, beskonačnost i Boga. Na ovom eshatološkom stavu je danas, izvan ideologije sekularizma, moguće razumjeti kritičke stavove: „da nauka ne misli“ (Hajdeger) ili one koji kažu: „Nade položene u nauku i tehniku su samo preludij da se sile koje je nauka i tehnika oslobodila mogu ukrotiti samo moralnim načelima koja će ti narodi (ili njihovi potomci) pokušavati da postignu“.

Pokušao sam pokazati, oslanjajući se na izvjesnu literaturu, da pitanje bivstvovanja i odgovornosti kao odnosa ontologije i etike treba biti mišljen iz pozicije jednog meta stava koji omogućuje kritiku klasične ontologije (kosmocentrične, antropocentričke, novovjekovne egocentrične ontologije).Ali to nije bio isključivi, čak ni glavni cilj.On je samo uzgredno nagoviješten ostajanjem samo na opštim mjestima. Glavni cilj je svakako, pokazivanje mogućnosti otvaranje za etiku odgovornosti preko savlađivanja ontologije bivstvovanja. Tačnije, pokazivanje kako opada značenje i važenje jednog klasičnog ontološkog načela kada se odvoji od ethosa same filosofije; i kako se vrši jedan postrepeni, ne radikalni, okret od bezličnog bivstvovanja prema ontologiji ličnosti. Od ontologije ka etici, od bivstvovanja koje potencira puko postojanje esseitet do etike koja se temelji na odnosu prema Drugom, smatrajući da je relacionost važnija i prva od onog biti – postojati. Taj obrat od esse u inter-esse gdje se bivstvo preobraća u interesnost a apstraktno postojanje se puni relacionim energijama.

Ovu temu, na svoj način, plodno otvara Imanuel Levinas u svojim knjigama i raspravama. Iz tog kretanja koje je u istorije filosofije imlicitno prisutno, kod skoro svih velikih mislilaca, a od Huserla i Hajdegera više vidljivo, do Levinasa koji to postavlja u samo središte, izvire pitanje odgovornosti i Drugog kao novo središte filosofiranja.

Relacionost i religioznost ljudske egzistencije jeste izvor drugačije ontologije, ontologije ličnosti. Ta ontologija ličnosti se temelji u Drugom. Ona se povlači iz igre svijesti koja odigrava i predstavlja bivstvo. Ličnost je prevashodno odnos koji ne razdvaja članove u odnosu, ona je tjeskoba koja ulazi u puno, ko primjećuje Levinas, a ne tjeskoba kao ulaz u iskustvo ničega (Hajdeger). Tako shvaćena ličnost, sebstvo, kako bi rekao Levinas (soi) u sebi nosi položenu odgovornost, jer je u ličnosti prisutno ono beskonačno i transcendencija.

Obavezni smo na odgovornost jer smo sagovornici beskonačnog. Zato mi nijesmo samo bića koja bivstvuju, ili samo modusi bivstvovanja. Mi smo uvijek i nešto više, s onu stranu bivstvovanja. Odgovornost o kojoj govorimo se ne može svesti na bivstvovanje, ona se mora tražiti s onu stranu bivstvovanja u uspostavi drugosti. Ličnost je zajednica, drugost, dobrota, ovo troje se gube ako se svedu na bivstvovanje.

Ličnost je ono bolje od bivstvovanja, onostrano bivstvu, drugačije od njega. Ona nije dokaz za bivstvo, zato se ona ne može zaustaviti u izgovorenom, rečenom, jer su oni u službi bivstva. Bivstvo je to skupljanje u rečeno, njegova rekonstrukcija, pamćenje i ponavljanje.Ličnost koja odgovara, koja je odgovorna, mora moći raskinuti sa bivstvovanjem i rečenim – u ime etike, u ime pravde, ona se mora izložiti Drugom, približiti mu se, izgorjeti svoje „biti“ i „jesam“ radi Njega. Ova posvećenost Drugom je izvor odgovornosti. Ona nam govori da Drugi nije stranac da smo mi izabrani da mu odgovorimo, kao ne-podudarni sa sobom, kao ne-mirni, kao ne-dostojni sebi samima. U tom smislu ličnost ima veću težinu od bivstva jer je izložena Drugom kojeg treba da svjedoči u susretu kao događaju slobode kojoj prethodi odgovornost. U odgovornost se ulazi sebe oslobađajući od bivstva.






Hegel, Fenomenologija duha, Kultura, Zagreb, 1955, str. 13

 Levinas, Među nama, Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića, S. Karlovci, Novi Sad, str. 219. i dalje

 Posledica tog uviđanja je: „da ono što nazivamo prirodom jeste svijest o prirodi, ono što nazivamo životom jeste svijest o životu.“ M. M. Ponti, Fenomenologija precepcije, Nolit Beograd, str. 295.

 J. Patočka, Evropa i postevriopsko doba, Centar za geopoetiku, Beograd, 1995, str.35.

Постави коментар

 
ТРЕЋИ ПРОСТОР © 2015. Сва права задржана. Прилагодио за веб Радомир Д. Митрић
Top