Jedina stvarnost moderne društvenosti je ili individua u liberalno-pozitivističkom smlslu ili društvo u totalitarnom smislu. U prvom slučaju, liberalna dekonstrukcija iracionalnih autoriteta vodi u demokratski tip nihilizma – liberalnu i sekularnu ugroženost, jer se negativna sloboda (oslobodilačko shvatanje slobode) vođena logikom individualnog razvoja pojavljuje kao negacija bilo kakve odgovornosti. U drugom smislu (Hegel) država se pojavljuje kao izraz socijalno-etičkog kolektivizma u kome se događa apoteoza omasovljavanja. Tako omasovljeno zajedništvo umjesto smisla nameće subjektnost i autonomnost mase. U oba slučaja totalitarizam je posljedica neodgovornosti - individualizam oduzima odgovornost jer ličnost redukuje na samorazvijajući subjekt a kolektivizam oduzima odgovornost jer ličnost redukuje na ekspresiju objektivne stvarnosti. Međutim, ličnost nije ekspresija stvarnosti (objekt) niti stvarnost ekspresije (subjekt) - ona egzistira prema onome (događaju) što joj dolazi u susret.[1] Dok građanska prava i slobode predstavljaju pragmatiku sopstva tj. tehniku posrednog odnosa prema sebi,[2] dijakonija (odgovornost i žrtva kao služeće samoprinošenje) predstavlja jedinu praksu sopstva. Otuda zajednica nikada nije zauzimanje za sebe samog nasuprot onom drugom, već upravo suprotno: zauzimanje za ono zajedničko između drugog i mene (interes kao inter esse). Zajednica kao vrijednosno otvoren intersubjektivni prostor drugog i mene, predstavlja transcendentnu povezanost. To je prostor ekstatičnog izlaska ličnosti, intersubjektivni logos socijalnog. Zajednica kao kontinuitet kulturnih vrijednosti predstavlja medijum povezivanja ličnosti. Ona predstavlja ukorijenjenost ličnosti u kulturi koja nam kao moralna podloga omogućava da primimo snagu iz svoga duhovnog tla.[3] Otuda, razlika između demokratsko-građanskog identiteta na jednoj strani te ličnosti kao pitanja zajednice na drugoj strani, počiva u tome što za razliku od demokratske individualnosti, ličnost i zajednica vode u odgovornost. Odgovornost kao otvorenost za druge imenentna je zajednici, za razliku od tzv. “odgovornosti otvorenog društva” koja nije ništa drugo nego opravdavanje bjega od odgovornosti putem pozivanja na odgovornost. Dok zajednica predstavlja habitus (prirodno stanje) ličnosti – prirodno iskustvo neposredne odgovornosti kao neograničeno izlaganje drugima koje briše granicu između mene i drugih, ugovaranjem odnosa sa drugim, institucionalizuje se odgovornost, zbog čega ona prestaje biti praksis i postaje pragma. Otuda demokratska inverzija odgovornosti nužno mora biti neuspješna – građanin kao politička forma modernog čovještva ne prethodi nego radikalno ukida ličnost kao etičku formu drugosti. Otvoreno društvo stoga, kao zatvoren projekat univerzalizacije liberalne demokratije, nije ništa više nego jedna konstrukcija moći koja teži da postane stvarnost – ideološka kondicioniranost privida da koncept kolonizacije, obavezujući u svom totalitarizmu, može da predstavlja univerzalizovano jedinstvo čovječanstva koje posjeduje samorazumljivu legitimaciju. Kako demokratija i totalitarizam imaju isti korijen i isti rezultat (instrumentalnu racionalnost), odgovornost otvorenog društva može biti jedino samozainteresovanost (samoerotizam) – autocentrično uspostavljanje sebe kao jedinog ishoda vlastitog erosa (životne energije). Budući da je žrtva primarna forma erosa, odgovornost otvorenog društva predstavlja individualnu sposobnost donošenja racionalnih odluka zasnovanih na tržišnoj procjeni mogućih posljedica i interesnom oprijedeljenju za korisnije od njih. Međutim, odgovornost nema veze sa racionalnošću. Ona predpostavlja zajednicu a ne društvo, ona predpostavlja ličnost a ne građanski identitet. Odgovornost kao događaj ličnosti, odgovornost kao događaj zajednice jeste ličnosna odgovornost u zajednici, jer drugi kao preduslov mene i odgovornosti mene nije racionalna instanca, odakle slijedi da odgovornost i ne može biti racionalna distanca. Otuda totalitarna otvorenost savremenog društva jeste totalitarna otvorenost racionalnog brisanja (distanciranja od) drugog – a to konsekventno znači ništa drugo do racionalno brisanje (distanciranje od) odgovornosti same.[4] Stoga ako hoćemo da ostanemo ljudska bića, onda postoji samo jedan put – ne put u otvoreno društvo, kako to pogrešno misli Poper,[5] nego saborni (καθολική) put u zajednicu bez uslova.


Izvor: Povratak zajednice i bitka za svijet, Izvorni znanstveni rad, UDK: 32:28[316.334.55/.56][111+17.033.2 +211.5+321.01+321.64][0.000.291.3/.9], Riječki teološki časopis, Katolički bogoslovni fakultet Sveučilišta u Zagrebu, Godina 24, Broj 1 (47), Rijeka, 2016, str. 117-134.


[1]  Ivan KOPREK, Filozofska kritika totalitarizma, Obnovljeni život, broj 51, 1996, str. 76.
[2] Mišel FUKO, Vladanje sobom i drugima, Antibarbarus, Zagreb, 2010, str. 12/13.
[3] Opširnije: Simona VEJ, Ukorenjivanje. Uvod u deklaraciju o dužnostima prema ljudskom biću, BIGZ, Beograd, 1995.
[4] Identitetskim pragmatikama sopstva redukovati drugog na razliku znači redukovati drugog na posjedovanje, izvršiti nad drugim nasilje. Otuda redukcija ličnosti na (građanski, individualni) identitet uvijek jeste ukidanje odgovornosti. Vidjeti: Emanuel LEVINAS, Totalität und Unendlichkeit. Versuch über die Exteriorität, Freiburg & Munich, 1987, pp. 55.
[5] Rejmond POPER, Otvoreno društvo i njegovi neprijatelji, Elektronsko izdanje, Prvi tom, str. 260.

Постави коментар

 
ТРЕЋИ ПРОСТОР © 2015. Сва права задржана. Прилагодио за веб Радомир Д. Митрић
Top